وجع ظهر يعنى درد پشت شيخ مىفرمايد كه وجع پشت در عضل و اوتار داخل و خارج مطيف صلب مىباشد پس اگر از لمس دست درد كند سبب در خارج باشد و الا در داخل بود و هر چونكه باشد يا به سبب برودت مزاج ساذج واقع در پشت يا بلغم خام متولد در عضلات و فقرات پشت يا انصباب آن از بدن در عضلات و رباطات و اوتار پشت و يا دخول ريح در اعضاى مذكوره حادث شود و يا به سبب كثرت تعب و برداشتن بار گران و حركت سخت و پشت خم كرده نشستن و يا به سبب كثرت جماع و گاهى از اسباب حدبه افتد چون هنوز مستحكم نشده باشد و يا به سبب مشاركت بعض اعضا بود چنانچه به سبب ضعف گرده و هزال و ورم آن و يا به سبب امتلاى شديد رگ بزرگ موضع بر طول پشت از خون و يا به سبب ورم و جراحت در قصبهء ريه و گاهى به مشاركت رحم باشد چنانچه قريب ايام حيض يا در اختناق رحم و هنگام درد زه و گاهى درد پشت از علامات بحران بود . طريق تشخيص اين اسباب : اگر درد بى ثقل به تدريج حادث شود و مزمن گردد و از مشى و رياضت و مالش و چيزهاى گرم تسكين يابد و هنگام سكون و در شب و در سرما اشتداد نمايد و در پشت سردى محسوس گردد سببش برودت مزاج باشد . و اگر درد مع ثقل و تقدم تناول چيزهاى سرد مولد بلغم و افزونى درد و ثقل روزبروز و ديگر علامات مذكوره برودت مزاج يافته شود و سردى ملمس موضع وجع بود و سببش تولد بلغم باشد . و اگر درد تقليل لازم بر يك وتيره بود و بعد غضب و تعب و جماع متعب و جز آن كه تحريك ماده كند حادث شود و سببش انصباب بلغم باشد . و اگر درد تمددى و منتقل باشد و ثقل كمتر بود و از چيزهاى گرم و تكميد و تدهين راحت و از اغذيهء منفخه ضرر يابد سببش دخول ريح در پشت باشد . و اگر التهاب و لذع مع خفت بدن و عدم ضربان و رنگينى قاروره و تشنگى و سكون به اشياى مبرده بود و سببش حرارت ساده باشد . و اگر درد مع ضربان در تمام پشت از ابتداى فقرات پشت آن آخر فقرات قطن بود و حرارت آن موضع و سرخى رنگ آن باشد و هنگام حركت درد شدت كند و شدت تشنگى و سائر علامتها غلبهء خون موجود بود سببش امتلاى رگ باشد . و اگر تقدم تعب و برداشتن چيزى گران و مانند آن و كثرت جماع و يا علامات اسباب حدبه و يا آثار ضعف و هزال و ورم گرده و يا ورم و جراحت قصبهء ريه و يا قرب حيض و يا اختناق رحم و طلق و يا علامات بحران معلوم شود سببش يكى از اين اسباب باشد . علاج : اگر به سبب سردى مزاج يا بلغم خام يا ريح باشد علاج رياح افرسه كنند و يا منضج از مطبوخ پوست بيخ باديان پوست بيخ كاسنى سورنجان مكوه بادرنجبويه هر يك هفت ماشه بسفائج پنج ماشه اذخر چهار ماشه انجير زرد چهار عدد و مويز منقى دو توله با گلقند عسلى سه توله بدهند و بعد نضج تنقيه بحب سورنجان و حب منتن كنند و جهت تعديل مزاج معجون چوب چينى با عرق چوب چينى دهند و روغن قسط و سداب و بابونه بمالند و معاجين حاره و ماء العسل دهند و در روغن‌هاى گرم جندبيدستر آميخته بمالند و اضمدهء حاره مثل مقل اشق حلبه بابونه حب الغار بلعاب تخم كتان و روغن بيد انجير آميخته ضماد سازند و غذا نخودآب و گوشت طيور با مصالح گرم دهند و تقليل غذا سازند و جائى كه ماده نباشد صرف تعديل و مالش روغن‌هاى گرم در بارد و سرد در حار كفايت كند . و ايضاً در ريحى هرچه در ريح البواسير گذشت به كار برند . و اگر به سبب امتلاى رگ بزرگ باشد فصد باسليق كنند و بعد از نضج به منضج صفرا تنقيه از مسهل صفرا نمايند . و اگر به سبب تعب و كثرت جماع باشد روغن‌هاى گرم بمالند و ترك سبب كنند . و اگر از اسباب حدبه يا به سبب ضعف گرده و هزال و ورم آن و يا به سبب ورم و جراحت قصبهء ريه و يا بمشاركت رحم باشد علاج هر واحد مذكور شد بدان توجه نمايند . ذكر بعض ادويهء مفرده و مركبه نافع درد پشت : خوردن بوصير سه درم و كذا پوست زرد رقيق نارنج كه در آن مغز سفيد نباشد در شيشه كرده از روز يكشنبه سه هفته در آفتاب آويخته و كذا مداومت خوردن جوز و انجير و كذا خوردن پوست سنگدان سپرز و كذا جمله قوانص هر واحد در وجع ظهر بارد مجرب سويدى است و شرب نانخواه و كذا ماهيزهرج و پوست بيخ آن سه درم و كذا راسن و كذا موميائى به قدر نخود بماء العسل و كذا آب كرفس تازه به عسل و كذا بندق هندى به قدر نخود و كذا تربد و كذا دارفلفل به عسل و كذا انيسون و كذا جدوار و كذا فوه الصبغ به عسل و كذا حب الغار و كذا طبيخ برگ سبز او و كذا فاوانيا و كذا فراسيون و كذا حلتيت و كذا جاوشير و كذا زعفران و كذا زراوند مدحرج و شرب و ضماد سنا و كذا مغز حب محلب به عسل و كذا مرزنجوش و كذا پيه گورخر و كذا سيساليوس و كذا روغن تخم ترب و كذا كمافيطوس و كذا روغن بطم و كذا سعد و كذا روغن فندق و كذا تخم حرمل و كذا تخم يا گل شبت به عسل پخته و كذا روغن آجر و خوردن نارجيل و كذا بقله حلبه و كذا مغز صنوبر كبار بمويز سرخ و يا يك شبانه روز به آب تر كرده و به عسل و كذا گوشت گورخر و كذا كرنب پخته و كذا لحم سقنقور و كذا مارماهى و كذا لحم گوزن و كذا ملازمت اكل نعنع بستانى و مالش روغن نارجيل كهنه و كذا روغن خردل و كذا روغن حب اترج و كذا روغن جوز كهنه و كذا روغن تخم